AMADEO GABINO

Amadeo Gabino naceu en Valencia en 1922 onde creceu rodeado de materiais, ferramentas e conversacións sobre a forma e o volume. O seu pai, Alfonso Gabino, tamén escultor, foi a súa primeira escola: no seu taller aprendeu a modelar, a observar a materia e a comprender a paciencia do oficio. Durante a guerra civil española, o taller converteuse ademais no refuxio e punto de encontro de varios artistas madrileños, unha experiencia decisiva para o mozo Amadeo, que descubriu a arte no medio da precariedade e o desconcerto, intuíndo nel un espazo de liberdade e revelación. 

Tras finalizar a guerra, Gabino ingresou na Escola Superior de Belas Artes de San Carlos de Valencia, onde comezou a súa formación oficial en 1939. Segundo Antonio García Tizón nesta época “esculpe, pinta e viaxa (...) viaxar é como unha segunda vocación do artista, fai obra para viaxar e viaxa para facer obra”. Nestes primeiros anos, marcados pola posguerra, a súa obra moveuse na figuración e expresouse, principalmente, a través do debuxo e do gravado. Nas súas obras deste período percíbese unha sobriedade expresiva, unha contención formal e o respecto pola materia e a forma da mesma. 

A súa traxectoria pronto se viu marcada por numerosas bolsas e intercambios internacionais que transformaron a súa mirada. En 1949 obtivo unha bolsa do goberno italiano para estudar na Accademia delle Belle Arti de Roma, onde coñeceu a Mariano Marini e Carlo Carrà, cuxas obras o impresionaron profundamente. En Roma, Gabino comprendeu a diferenza entre a mera reprodución técnica –o cal levaba a cabo na Escola de Madrid– e a creación artística, escapando así do academicismo ríxido da súa formación inicial. Atopou na arte italiana unha liberdade nova, unha forza de síntese e unha poética da forma. Desta etapa data a súa obra “Bailarina”, coa que obtivo o terceiro premio na Exposición Nacional de Madrid e onde se advirte a influencia directa de Marini e Manzù. Durante os seis meses de estancia en Roma, en Gabino prodúcese unha gran transformación xa que se desfai do lastre do rutineiro e imitativo e comeza a crear nas formas, como comenta Antonio García Tizón: “unha dinámica e transparente sensualidade”. Con iso, Gabino debulla a figura humana en formas, o que se converte nun pretexto para plasmar a estado da alma.

Ao seu regreso a Madrid en 1951, continuou explorando novas vías de expresión a través da obra gráfica e a cor con acuarelas e gouaches. En 1952, grazas a unha bolsa do goberno francés, viaxou a París para ampliar os seus estudos na École deas Beaux-Arts e na École du Louvre. Ademais ten lugar a súa primeira viaxe a Alemaña, Holanda, Inglaterra e Bélxica. Con todo, o froito da estancia en París é unha exposición que terá lugar ao ano seguinte en Madrid no Museo de Arte Contemporánea, expoñendo á vez a súa obra escultórica e a súa obra gráfica. En Francia, concretamente no ano 1956, convértese nun lugar moi importante para Gabino, xa que se producen importantes exposicións de escultura contemporánea onde aprende dos grandes mestres.

En 1954 participou na Bienal Hispanoamericana da Habana e obtivo o Gran Premio na X Trienal de Milán e percorreu durante este tempo centroeuropa. Pouco despois trasladouse a Hamburgo, onde estudou litografía e gravado con mestres como Wunderlich. Alí realizou unha serie de monotipos con barcos e paisaxes mariños, nos que a cor desaparece –só emprega brancos, negros e grises– e o horizonte convértese nunha liña esencial. Con todo, a súa linguaxe pronta volveu  á cor, influído por Mondrian e Malevich e comezou a experimentar con rodetes e pigmentos, anticipando unha forma de pensar a escultura desde a superficie. Este interese polas estruturas e os planos sería a antesala da súa seguinte etapa. 

En 1960 conseguiu unha bolsa da Fundación Ford que o levou a Estados Unidos. Instalouse en Nova York, aínda que percorreu gran parte do país. Alí entrou en contacto con Alexander Calder, Archipenko, Lipchitz e Louise Nevelson, artistas que confirmaron o seu interese polo metal, o espazo e a xeometría. En palabras de García Tizón: “Estados Unidos é unha dimensión distinta, outra para o artista europeo”. Ese mesmo ano presentou a súa obra na galería D’Arcy de Nova York, expoñéndose sen medo aos riscos dunha linguaxe cada vez máis experimental.

Durante esta década, Gabino iniciou a súa etapa constructivista, marcada polo emprego do ferro soldado e o estudo dos valores rítmicos e espaciais. As súas esculturas organizáronse a partir de módulos rectangulares que parecían ascender ou expandirse, xerando unha tensión entre o baleiro e a materia. Como sinalou García Tizón: “non existe un dentro, senón que o volume e o espazo, entreverados, xogan en pequenas fugas ou mareas nun ritmo predominante”. Este xogo entre o sólido e o oco converteuse nunha dos acenos de identidade da súa obra.

Posteriormente, a partir de 1965, a rixidez constructivista deu paso a un diálogo máis libre entre o técnico e o emocional. A liña curva comezou a dominar sobre a recta, e a escultura de Gabino abriuse a novas formas de equilibrio e movemento. Nestas obras, o metal adquiriu un sentido poético e orgánico: os ocos e volumes ordénanse ao redor dun centro invisible, xerando un ritmo interno que parece aludir a ciclos naturais ou cósmicos. Desta etapa destacan obras como “Homenaxe a Vasarely II” (1965) na que Gabino, emprega unha soldadura dunhas viguetas industriais de ferro entre as que quedan numerosos ocos, que García Tizón denomina como “os horizontes baleiros”.

Desta etapa destaca tamén a obra “Proliferacións” onde ven multitude de formas, sen escapar do técnico, sendo a súa meta con iso a harmonía espacial. Na seguinte obra “Semáforos lunares” integra curvas liberándose desas formas espaciais a través dun tintura de óxido. Na súa obra, “Pleamares”, a actividade artística que emprega é “de fóra cara a dentro” e constrúese co fin de crear unha dinámica e unha horizontalidade. 

O peche desta etapa veu marcado pola “Reixa - Porta” do Pavillón Español na Feira Mundial de Nova York, unha impoñente estrutura de ferro de máis de sete metros de ancho que simboliza a culminación da súa investigación constructivista. Pouco despois realizou outra porta para o Pavillón Español –petición por África do Sur– de Johannesburgo, en aluminio, creando a través do mesmo unha verdadeira colaxe partindo de distintas formas, xa que non existe unha intención compositiva concreta, senón que é máis libre e lírica. Así, parte dun rectángulo e vaino desdobrando, creando a través do mesmo círculos, semicírculos ou cuartos de círculos. Isto é, a súa nova etapa, o que García Tizón denomina “unha construción estructuralista (...) vai penetrándose nun constructivismo poético”.

Deste xeito, Amadeo pasa do terreal ao cósmico e crea obras como “Saturno IV”, “Marte 111”, “Proa espacial 111” ou “Armadura lunar”. Instalado de novo en Estados Unidos, entra en contacto co mundo tecnolóxico e déixase fascinar pola precisión, a orde e a velocidade. Na súa obra “Armadura serena” emprega ferro con tonalidades de wolframio e un amarelo lácteo que evoca constelacións. A súa escultura constrúese a partir de figuras xeométricas independentes –cubos, círculos e pirámides– que viran ao redor dun centro invisible, creando así círculos concéntricos. A luz acentúa as cores metálicas –vermellos, amarelos e azuis– e á súa vez, as liñas da escultura creando efectos ópticos que integran o movemento na forma. 

Ese mesmo ano, representou a España na Exposición Mundial de Nova York (1964) e na Bienal de Venecia (1966), consolidándose como unha das figuras crave da escultura española contemporánea. A súa proxección internacional levouno a expoñer en Xenebra, Berlín, Hamburgo, Zúric, Chicago, Caracas, Helsinqui, Nova York, Copenhague, Basilea e Mannheim, entre outras cidades.

Nesta época tamén realiza os seus grandes “frisos”, murais metálicos compostos por módulos repetidos. Destaca o friso monumental situado na presa da Central Hidroeléctrica de Castrelo (Ourense, 1969), de catorce metros por vinte e tres en aceiro e aluminio que combina verticalidade e horizontalidade, logrando un potente xogo de eixos. 

Entre os anos setenta e oitenta, a súa fascinación polo espazo e o universo intensificouse. Os motivos das súas esculturas —helmos, armaduras, guerreiros— transformáronse en referencias cósmicas. As series “Marte”, “Apolo”, “Escudo da lúa” ou “Argos” revelan un interese constante polo cosmos e a exploración espacial, ao mesmo tempo que a súa obra vólvese máis abstracta e simbólica. 

Posteriormente, na década de 1990 dedicou pezas a figuras históricas como Galileo, Schiller ou Erasmo de Róterdam, nas que o metal se pliega con precisión case científica. Na súa última etapa, Gabino desenvolveu a “Serie 2000” (2002), un conxunto de esculturas realizadas en aceiro inoxidable de gran espesor. A súa técnica, próxima á metaloflexia, transformaba o círculo en estruturas abertas e luminosas, dunha elegancia austera. O emprego do aceiro pretende lembrar á lúa a través da súa palidez, a súa frialdade e o seu misterio para dialogar así Gabino coa materia desde unha serenidade madura. Nos seus últimos anos, as súas esculturas vólvense máis compactas, pechadas e orgánicas, coma se a enerxía do metal latexase desde dentro conseguindo dobregar ao gran aceiro inoxidable. En todas elas, o movemento segue sendo o principio vital da súa obra, a cal segue creando ata o final dos seus días que tivo lugar finalmente, o 4 de xullo de 2004 en Madrid.

Na Colección de Afundación, atópase a súa obra “Soño do silencio” (1980) na que Gabino superpón planos e gamas frías para xerar unha estrutura visual que parece expandirse desde un núcleo central luminoso. As formas xeométricas, entrelázanse creando unha atmosfera de calma e recollemento. A arquitectura compositiva lembra á escultura “Armadura lunar” (1970), onde tamén se suxire un espazo interior protexido. O resultado é unha abstracción que convida á contemplación silenciosa.