EQUIPO CRÓNICA

O Equipo Crónica naceu en 1965, formado por Juan Antonio Toledo, Rafael Solbes e Manolo Valdés, procedentes do movemento Estampa Popular Valenciana, creado a finais dos anos cincuenta. Este grupo buscaba reflectir a realidade social do país baixo a ditadura franquista mediante gravados de forte contido reivindicativo, dirixidos a un público amplo e popular. Desa concepción parte Equipo Crónica, que desde os seus inicios empregou unha estética realista e unha clara vocación de crítica social. Ese mesmo ano, participaron no XVI Salón da Jeune Peinture de París, onde utilizaron por primeira vez o nome do grupo. As obras que presentaron eran traballos individuais, pero o espírito de colaboración e os orzamentos estéticos comúns xa estaban plenamente consolidados. Pouco despois, Juan Antonio Toledo abandonou o grupo, pasando así a estar formado por Rafael Solbes e Manuel Valdés, quen continuaría traballando xuntos ata o falecemento de Solbes en 1981, o que supuxo a disolución definitiva do colectivo e o inicio da carreira solitaria de Valdés.

Unha das principais novidades do Equipo Crónica foi a súa renuncia á individualidade artística. A firma compartida supoñía un xesto de ruptura fronte ao mito do xenio solitario e fronte ás dinámicas do mercado da arte. O seu método de traballo baseábase no diálogo continuo, a revisión mutua e a intervención cruzada nas obras. Como lembraba Manolo Valdés: “Comezamos intervindo moito no traballo do outro. Eu dáballe a miña opinión e el facía o mesmo. Despois, case sen darnos conta, empezamos a traballar na pintura do outro. Buscamos un estudo xuntos e iso foi o comezo da aventura”.

Nos anos sesenta o panorama artístico español estaba dominado polo informalismo e a abstracción. Fronte a iso, Equipo Crónica reivindicou unha figuración crítica que recuperaba a narrativa, a claridade visual e o compromiso ideolóxico. Na súa etapa inicial (1965-1967) abordaron temas como o sistema capitalista, a dominancia das clases altas ou a guerra de Vietnam, sendo a obra que o representa “Deformación profesional” (1966), onde está presente a distorsión para convidar á relectura dos medios de masas.

Posteriormente iniciaron a etapa de “A recuperación” (1967-1969), dando lugar así á súa maneira de traballar, a coñecida por “series” onde realizaban un conxunto de obras coa mesma temática, concibidas como unidades de pensamento visual onde reflectían unha vontade analítica e colectiva. Neste caso, parten das pinturas de grandes mestres obtendo aquí a idea de “recuperación”, empregando para iso o lenzo e baseándose no, aínda que desenvolvendo o seu propio estilo, con maior variedade cromática e unha intención máis política. Neste período, aparecen obras de Goya, Velázquez ou do Greco e os seus personaxes como “A duquesa de Alba” (1795), “O conde duque de Oliveirais” (1636) e “O cabaleiro da man no peito” (1580).  Atópanse situados no contexto dos anos sesenta, rodeados por esa cultura pop marcada pola modernización e a sociedade industrial. Como apunta a conservadora Teresa Millet o grupo “fragmenta as imaxes, traendo o cinema a estas imaxes e mesmo o cómic”; este aspecto permitiu que calquera espectador puidese comprender e recoñecerse nas súas obras. Segundo Valdés: “usabamos a narración cando queriamos contar moitas cousas, a repetición cando queriamos insistir, a deformación cando queriamos ridiculizar (...) todos os recursos parecíannos poucos”. 

A exposición destas obras acompañouse dos denominados “bonecos”, figuras de cartón-pedra que, como comenta o crítico Sergio Rubira: “rompían coa idea de “bo gusto”, dese gusto que se atribuía a unhas clases concretas. Ao introducir ese elemento obviamente kitsch, incluían directamente nas súas obras o gusto das masas, ese que se cualificaba como “mal gusto”.

En 1969, tras os acontecementos de maio do 68 e o fracaso do réxime franquista en recuperar o “Guernica”, Equipo Crónica utilizou a soada pintura de Picasso como punto de partida para criticar actos oficiais. Para iso, empregaban pezas extraídas do Guernica e introducíanas en contornas diferentes como se ve na obra “O intruso”, onde aparece “o Guerreiro do Anteface”  –símbolo exaltado da Reconquista española e heroe do cómic franquista– e irrompe no lenzo en actitude de ataque. Esta serie, exposta por primeira vez na Galería Grises de Bilbao, fusiona o dramatismo do cadro de Picasso coa ironía e o humor do pop art, denunciando a violencia e represión do réxime.

A comezos dos anos setenta, desenvolveron a serie “Autopsia dun oficio”, centrada na idea da morte da arte, reutilizando obras de Velázquez ou Goya. O humor e a ironía seguían presentes, como en “O sublime acto da creación”, onde ambos os artistas represéntanse a si mesmos. As exposicións realizadas en Cuenca e en Valencia, incluíron escenografías con recursos do happening, consolidando así a linguaxe visual propio do grupo. 

En 1971 realizaron a serie "Policía e cultura”, incorporando agora figuras e escenas importantes do cinema, ademais do cómic e a pintura. A policía simboliza o control, a censura e a forza, representada mediante mafias ou cascos de guerra, enfrontada á cultura, na que reaparecen personaxes de Goya ou de escenas do cinema como o plano das escaleiras do “Acoirazado Potemkin” (1925) de Sergei Eisenstein ou vaqueiros do western americano introducidos na Grecia Clásica. A represión que se vivía, é representada ademais por espazos angostos que se acoutan a pesar da multitude de personaxes. Nesta serie destaca a obra “Pim pam pop”, peza humorística na que os policías portan figuras pictóricas en lugar de armas e camiñan sobre un campo de flores e un fondo pop. Expúxose por primeira vez no Colexio de Arquitectos de Barcelona, cunha disposición  densa de obras que xeraba un ambiente de confrontación e maior incomodidade para o espectador. 

Un ano despois, o grupo creou “Serie negra”, a primeira dedicada de maneira exclusiva ao xénero cinematográfico co mesmo nome. Os heroes e antihéroes mestúranse con materiais de artista – lapis Alpino, regras ou cadernos – en escenas urbanas ou interiores ambiguos. Predomina o uso do branco e negro na representación dos personaxes, con pequenos toques de cor presentes só nos obxectos artísticos, seguindo o exemplo de Lichtenstein co seu “Action Painting”. Esta serie foi exposta en Valencia e Caracas acompañadas á súa vez polas figuras de cartón-pedra.

En 1973 Equipo Crónica decidiu revisar tres dos grandes xéneros da pintura: “Os retratos, bodegóns e paisaxes”, sendo este o nome da nova serie, composta por un total de once cadros. Para iso, retomaron referencias dos mestres españois, enmarcando intencionadamente as pinturas para convidar a unha lectura convencional. Este mesmo ano realizaron tamén a serie “Carteis”, composta por cinco obras de gran formato inspiradas na tipografía e os deseños de carteis bélicos da época.

A finais dese mesmo ano e comezos de 1974, levaron a cabo a serie “Oficio e oficiantes”, onde realizaron 18 pezas nun formato menor que na anterior serie. Partindo unha vez máis dos mestres da pintura española utilizando o serigrafiado e outras técnicas como a fotografía para representarse a si mesmos xunto a outros artistas valencianos, ampliando así a idea que tiñan na serie de “Autopsia dun oficio”. Esta serie expúxose en Róterdan ese mesmo ano acompañada por “pintores” de cartón-pedra.

En 1976 levaron a cabo “Ver e facer pintura”, unha síntese dunha década de traxectoria que reafirmaba os seus trazos característicos. Nese mesmo período realizaron “O paredón” causado polos fusilamentos do 27 de setembro de 1975. A ela séguelle ”A trama” composta por doce trípticos onde emparellaron estilísticamente a artistas como Hopper e Lichtenstein ou Picasso e Klimt empregando para iso, pintura acrílica, tintas planas, sombras e cores brillantes. As obras foron realizadas durante o último ano de vida de Franco en 1975, cando os medios de comunicación revisitaban a súa vida e goberno. Das doce pezas, só se conservan cinco xa que o resto, foron danadas ou destruídas durante unha viaxe a Caracas.

Entre 1978 e 1979 elaboraron as series “O billar”, metáfora dos límites da pintura e, “Paisaxes Urbanas” onde regresan ao óleo cun enfoque máis sociolóxico, centrado na cidade e os seus habitantes.

En 1980, realizaron “As viaxes“ serie na que aparece a figura de Solbes de costas, recoñecible pola súa chaqueta. Repítense as referencias á vida cotiá –trens, maletas, habitacións de hotel, mapas e museos– e atópanse grandes contrastes de luces e sombras acompañado todo iso por alusións ás vangardas como a pipa de Magritte ou as distintas pipas representadas na historia da arte.

Entre 1980 e 1981 desenvolveron a serie “Crónica de transición”, na que analizaron a situación política e cultural do momento, así como a ensino da arte. Combinaron técnicas como o óleo e o acrílico en obras que integran elementos simbólicos como abanicos, touros, cans ou bodegóns. 

A súa última serie “O público e o privado” (1981) quedou inacabada. Nela “O autorretrato” (1666) de Rembrandt simbolizaba o privado e “A balsa da Medusa” (1819) de Géricault,o público, con claras connotacións de reivindicación política. A morte de Rafael Solbes, en novembro dese ano, truncou o proxecto e marcou o final do grupo. A exposición “Crónica en Madrid”, que preparaban na Biblioteca Nacional, converteuse así, nunha homenaxe póstuma.

Na Colección de Afundación, consérvase a obra “O enterro do conde de Orgaz” (1967), unha reinterpretación libre da pintura do Greco, onde os personaxes históricos conviven con figuras contemporáneas como Superman ou Batman. Na composición entrelázanse símbolos anacrónicos e disonantes –desde a cruz templaria ata a esvástica nazi– que, xunto con uniformes, armaduras e disfraces, encarnan a mestura de historia, cultura popular e ironía crítica que caracteriza a todo o universo de Equipo Crónica.