CHILLIDA

Eduardo Chillida Juantegui foi un dos escultores máis influentes do século XX, coñecido pola súa investigación en torno ao espazo, o baleiro e a materia. Naceu o 10 de xaneiro de 1924 en San Sebastián nunha contorna familiar cunha forte presenza militar, por parte do seu pai, Pedro Chillida Aramburu por ser tenente coronel, e unha gran presenza musical por parte da súa nai, Carmen Jauntegui Eguren por ser unha gran soprano.

No verán de 1936, tras o estalido da Guerra Civil, foi enviado pola súa familia á casa do doutor Camus en París e logo a Melun, onde aprendeu francés. Posteriormente, no ano 1943 regresou a San Sebastián e iniciou estudos en Arquitectura, disciplina que abandonaría antes de terminalos, pero que lle proporcionou un coñecemento da proporción, da escala e a relación co espazo, fundamentais na súa obra. Durante estes anos foi tamén porteiro titular da Real Sociedade, ata que unha lesión de xeonllo apartouno do deporte e conduciuno definitivamente cara á arte.

En 1947 ao abandonar arquitectura comezou a debuxar no Círculo de Belas Artes de Madrid e incorporouse no taller de escultura de José Martínez Repullés, amigo do seu pai que apoiou a súa vocación artística. Aquí deuse conta de que “non desexa meter as mans na bustiña”, é dicir que o barro non é un material que lle agrade. 

A súa actividade artística comezou en 1948, cando se trasladou a París escapando así da España franquista. Alí estableceu amizade co pintor Pablo Palazuelo, que lle apoiou na súa primeira formación, e coñeceu a obra artística de Picasso, Julio González e Brancusi. Ademais, tras visitar o Museo do Louvre queda  impactado polas esculturas gregas arcaicas e decide realizar as súas primeiras pezas en xeso e terracota, inspirándose en torsos humanos como “Forma”, “Pensadora” ou “Maternidade”, nas que xa aparecía a monumentalidade que caracteriza a súa obra. Tan só un ano despois realizou “Metamorfose”, considerada a súa primeira peza plenamente abstracta. Ese mesmo ano expuxo “Forma” no Salón de Mayo de París elixida polo director do Musée d’Art Moderne, Jean Cassou.

En 1950 contraeu matrimonio con Pilar Belzunce e instaláronse en Villaines-sous-Bois, un pobo preto de París. Este ano, participou na exposición Lles Mains Eblouies na galería Maeght con obras como ”Torso” e “Metamorfoses”. Ao ano seguinte, naceu a súa primeira filla, Guiomar, e a familia regresou definitivamente a Euskadi. Alí traballou na fragua de Manuel Illarramendi, quen lle ensinou a arte da forxa. Deste xeito, Chillida iniciou a etapa do ferro, definindo con el, como comenta o crítico Kosme Barañano “os orzamentos conceptuais e estilísticos da súa produción artística posterior”, sendo este material profundamente ligado á tradición vasca. Obras como “Ilarik” (1951), inspirada nos ronseis funerarios vascas, mostran por primeira vez o seu interese polo baleiro, a escala e o espazo. 

En 1952 estableceu a súa propia fragua con José Cruz Iturbe como axudante na súa casa. Alí creou obras como “Contrapunto”, un relevo como unha colaxe de aixadas, que reordenan o espazo con materiais industriais do mundo rural (layas, machadas, …). Tamén creou obras para atacar o espazo empregando o ferro, cuestionando ou dinamizando a contorna, como sucede en “Música nas esferas I” ou “Desde dentro”, como peza que ten que ser colgada. Nestes anos tamén concibiu as primeiras esculturas da serie “O Peite do Vento” onde tivo como axudante –do mesmo xeito que en moitas outras das súas pezas– a Marcial Vidal, quen conta nas súas memorias como vía Chillida o traballar co ferro: “había que ensamblar as pezas pola alma”.  

A partir 1957 ampliou a súa experimentación con obras como “Yunques de soños”, nas que integrou ferro e pedestais de madeira, outorgando á base un papel activo e simbólico que alixeiraba o conxunto. Segundo a crítica Liliane González, ata entón na súa linguaxe “predominaban as liñas horizontais, verticais e curvas e agora adoptará ritmos lineais máis movidos e inquietos, de difícil comprensión”. En 1958 recibiu o Premio Internacional de Escultura na Bienal de Venecia, recoñecemento que consolidou a súa proxección internacional.  

A década de 1960 e os primeiros anos de 1970 estiveron marcados pola incorporación de novos materiais para abordar diferentes aspectos da súa reflexión conceptual. O alabastro permitiulle investigar a luz e a arquitectura a través da talla e a translucidez e que se pode apreciar en obras como “Eloxios da luz” ou “Homenaxe a Kandinsky”. En Galicia, xunto ao canteiro Nicanor Carballo, traballou o granito, achegando masa e monumentalidade a proxectos de integración paisaxística como “Abesti Gogora V” (Forte Canto).  Desde 1971 empregou o formigón, material decisivo para a escala monumental das súas esculturas públicas. En colaboración co enxeñeiro José Fernández Ordóñez, Chillida explorou a relación directa entre materia, baleiro e emprazamento, concibindo pezas como “Lugar de Encontros III” datada de 1973. 

En 1977 comezou a empregar outro material, a terracota, levando a cabo a serie “Lurras” (terra en eúscaro). Estas obras eran traballadas en terra chamota con Hans Spinner e adquirían diferentes tonalidades segundo o tipo de cocción: en forno de leña ou eléctrico. Grazas a este material, Chillida comezou a explorar o espazo desde a textura e a cor. Os cortes e pegadas do proceso cerámico definían e delimitaban o baleiro contido, vinculando a escultura coa esencia da terra. 

Un fito deste período, foi o encontro do artista co filósofo alemán Martín Heidegger en 1968, o que supón unha meditación por parte do primeiro sobre o límite e a arquitectura do espazo, reflexión que traduciu en obras como “Ao redor do baleiro IV” (1968) e nos litocollages para o libro de Heidegger “A arte e o espazo” (“Die Kunst und der Raum”, 1969).

A culminación do seu diálogo co espazo, o mar e a arquitectura urbana na serie de “O peite do vento” tivo a súa data en 1977, coa instalación de “O peite do Vento XV” nas rocas de San Sebastián, sendo este conxunto de tres pezas de aceiro un fito da escultura pública contemporánea.

Posteriormente, na década de 1980 a súa carreira foi recoñecida a través do Premio Príncipe de Asturias das Artes en 1987. Durante esta etapa realizou importantes proxectos públicos que definiron a paisaxe urbana e institucional como “Casa de Goethe” (1986)  e “Gure amaren etxean” (1988) e desenvolveu “Gravitacións” (1988), obras sobre papel nas que fragmentos pintados en tinta negra “gravitan” suxeitos por fíos, explorando a levidade e o equilibrio dinámico, sendo esta unha nova forma de relevo escultórico. Na década de 1990 recibe o Premio Imperial de Xapón (1991) e creou obras como "Eloxio do horizonte” (1990) ou “Monumento á Tolerancia” (1992).

O seu último gran proxecto foi “Tindaya”, concibido como unha intervención monumental na montaña de La Oliva (Forteventura) coa idea de sacar pedra da montaña e meter o baleiro. Aínda que non chegou a realizarse por falta de fondos, a súa visión de integrar a arte na contorna natural e arquitectónica materializouse no ano 2000 coa inauguración do museo Chillida-Leku no caserío Zabalaga en Hernani onde gran parte da súa obra monumental permanece exposta ao público. 

Finalmente, Eduardo Chillida faleceu en San Sebastián o 19 de agosto de 2002, deixando tras de si un legado artístico que é unha meditación constante e materializada sobre o espazo que nos rodea.

Na Colección de Afundación atópase a súa obra “Composición” datada de 1992 e pertencentes á serie de “Gravitacións”. Realizada con papeis pintados en tinta negra e cosidos mediante fíos, esta obra crea un espazo íntimo que se arrola no aire, transformando o papel en escultura suspendida polo propio espazo.