JOSÉ CABALLERO

José Caballero naceu o 11 de xuño de 1915 en Huelva onde transcorreu a súa infancia en Ayamonte, xunto ao río Guadiana. Foi un neno tímido e introvertido, o que fixo que prestase unha atención especial á súa contorna: as paisaxes, as xentes e a luz da súa terra quedarían marcados na súa mente. O seu pai, Santiago Policarpo Caballero, farmacéutico de profesión pero debuxante de vocación, foi quen lle introduciu no mundo do debuxo Desde pequeno, José familiarizouse cos útiles de pintar e pronto empezou a debuxar cunha habilidade sorprendente. Ao seu pai, divertíalle velo crear e adoitaba regalarlle caixas de lapis e acuarelas. Como lembraba o propio José Caballero: “Aos catro anos debuxo xa con rara perfección, asombrando a todos. O meu desexo de asombrar maniféstase e desde entón buscarei todas as ocasións propicias para exercitalo”.

No ano 1922 comezou os seus estudos no colexio dos Pais Agostiños de Huelva, onde destacou pola súa facilidade co debuxo. Aínda que era un alumno aplicado, tamén mostraba un carácter inquieto e rebelde. Durante o bacharelato, cursado no Instituto de Ensino Medio,  o seu interese pola arte foise consolidando, a pesar de ser a materia que sempre suspendía, debido a, como apunta a catedrática Marián Madrigal Neira: “ un incipiente desexo de liberdade e a non axustarse xa aos canons académicos”.  Tan só dous anos despois, o seu pai cae enfermo de tuberculose e falece deixando así á familia Caballero con severos problemas económicos, polo que os padriños de José trasládanse á súa vivenda para facerse cargo da economía. O seu tío, médico liberal de ideas republicanas, converteuse nunha figura importante para José, ao introducilo nos faladoiros intelectuais que mantiña no Café Central de Huelva.

A pesar de todo, José non abandonou a súa paixón. Durante o bacharelato empezou a publicar debuxos na revista “O estudante”, entre eles, as ilustracións feitas en 1927 da celebración de Semana Santa. A súa dedicación e interese levárono a asistir ás clases de debuxo que impartía o pintor de mariñas José Fernández Alvarado no Museo de Pintura de Huelva, aínda que pronto sentiuse limitado polo estilo tradicional e académico do seu mestre. Caballero buscaba unha pintura máis libre e persoal, polo que comeza a atopar inspiración nas revistas ilustradas por artistas como Bartollozi ou Ricardo Marín; deste último sentía unha especial admiración polos seus trazos rápidos e expresivos.

En 1929 trasladouse a Madrid xunto á súa nai para estudar Enxeñería industrial, mentres continuaba a súa formación no debuxo e a pintura; sen sabelo, estaba a asistir a un dos momentos culturais máis ricos de España, o da Xeración do 27. A Academia Krahe, onde cursaba os seus estudos, quedaba moi preto do Museo do Prado, ao que acudía con frecuencia. Alí pasou longas horas observando aos grandes mestres, especialmente a Goya, cuxa obra impresionouno profundamente e marcaría a súa mirada para sempre. 

Ese verán, regresou á súa terra natal e coñeceu ao pintor Daniel Vázquez Díaz, encontro que resultaría decisivo, xa que, de volta en Madrid, comezou a traballar no seu taller ao mesmo tempo que continuaba cos seus estudos; esta decisión sería determinante tanto na súa formación artística como no seu crecemento persoal. Como sinala Marián Madrigal Neira: “Don Daniel foi quen de verdade lle ensinou a pintar e inculcoulle o amor á pintura como unha constante procura. Por iso José Caballero sempre lle consideraría o seu único mestre”.

En 1931,  José realizou a súa primeira exposición individual no Círculo Mercantil de Huelva, onde mostrou unha trintena de retratos. Aínda que el mesmo considerouna unha mostra menor, o seu cartel de presentación xa reflectía a influencia das novas tendencias artísticas. Tan só un ano despois, grazas a Vázquez Díaz, colaborou nos decorados de “A historia do soldado” de Stravinsky, representado na Residencia de Estudantes. Alí coñeceu a Federico García Lorca, quen se convertería nun dos seus grandes amigos e poñeríao en contacto con outros artistas como Pablo Neruda ou Rafael Alberti. Nunha carta a Lorca, Caballero escribiulle: “Estou contentísimo porque por ti estou a publicar e gañando diñeiro, e se ti non che interesases, eu non sería nada”. Ese mesmo ano, o seu mestre logrou convencer á familia Caballero para que José abandonase a enxeñería e comezase os seus estudos na Academia de Belas Artes de San Fernando.

No ano 1934 uniuse ao grupo teatral da Barraca e empezou a frecuentar o taller do pintor uruguaio Joaquín Torres-García, quen o introduciu no surrealismo. Desta época xorden obras como “Os doces praceres do sadismo” (1934), “Esencia de verbena” (1935) e “As enfermidades da burguesía” (1936); como diría posteriormente o propio pintor: “O surrealismo para min foi o descubrimento luminoso dunha nova linguaxe de liberdade (...) e tamén unha forma de agresión a unha burguesía á que había que ferir e soliviantar coas súas propias armas”.

O estalido da Guerra Civil en 1936, sorprendeu a Caballero en Huelva, que pronto foi ocupada polos sublevados. En 1937 foi chamado a filas, pero grazas á mediación de Dionisio Ridruejo, foi destinado ao servizo cultural en Burgos, onde traballou como ilustrador en publicacións falanxistas. A pesar diso, a guerra marcouno profundamente e cando finalizou, abandonou a pintura durante varios anos; como el explicou: “non porque non puidese separala do meu cortexo de pantasmas queridas, senón porque, como eu estaba destinada ao silencio”.

Durante esta década de silencio, nos anos corenta, José traballou como escenógrafo en teatro e cinema ata que retomou a pintura empregando para iso de novo, o surrealismo. Isto ten lugar en 1950, cando foi convidado a participar na exposición do Carnegie Institute de Pittsburgh, onde presentou “O presuntuoso” e “A divina proporción”. A súa obra comezou a coñecerse en Estados Unidos, en España participou no VII Salón dos Once, en Venecia na XXV Bienal e realizou exposicións en Alexandría e o Cairo. Na súa mostra individual na Galería Clan de Madrid –celebrada ese mesmo ano–, as súas obras revelaban un ton goyesco e un interese polos temas populares, como se ve en “Retrato de María Fernanda con forma ósea”,  á vez que comeza a desaparecer o surrealismo xa característico na súa obra para dar paso ao expresionismo.

En 1951 obtivo o Premio de Pintura Nova na I Bienal Hispanoamericana de Arte de Madrid. Pouco despois, regresou á Galería Clan cunha serie de debuxos titulados “Paisaxes nostálxicas” (1952) na que destacan tres pinturas “Velador histérico”, “Salón de peiteado en Córdoba” e “Monumentos marítimos”, onde se aprecia unha neofiguración tomando como influencia principal a Pablo Picasso, debido ás súas formas angulosas e unha maior geometrización das mesmas. Nos anos seguintes foi deixando atrás definitivamente o surrealismo e penetrándose a unha abstracción cunha forte carga simbólica, o que se ve en obras como “Pranto por un cabalo morto” (1953) que levou a cabo para a mostra “Arte fantástica", realizada por Antonio Saura no Museo de Arte Contemporánea de Madrid.

Posteriormente, a mediados da década Caballero comeza a realizar pinturas onde o tema central é a muller, un tema que como comenta Madrigal Neira: “vai ser a única protagonista en obras que destacan pola súa calma e refinamento”. Doutra banda, irá incorporando a figura do galo para tratar o seu malestar e irritación coa situación de España. Estes últimos iranse transformando en medias lúas ou formas desgarradoras ao longo da súa traxectoria pictórica ata chegar a orixinar un círculo; doutra banda, as mulleres e o misterio que as rodea, iranse deshumanizando converténdose finalmente nunha composición de liñas.

En 1956, realiza dúas obras que marcan un antes e un despois na súa produción pictórica: “Homenaxe a Zurbarán” e “Mesa con pan pobre”. Nesta última as figuras esquemáticas esbozan un bodegón con gran carga simbólica enxalzada polo emprego dun branco intachable, cores terra e un negro acibeche moi marcado. A partir deste punto, a pintura de Caballero comeza a ser cada vez máis abstracta empregando este tipo de pintura como unha liberdade estética e de conciencia que xa se estaba levando a cabo por numerosos artistas nunha España devastada.

Así, Caballero faise coa abstracción separándose da visión máis transcendental ou mesmo relixiosa que tiñan algúns pintores españois, para centrarse máis no compoñente literario que se podía experimentar coa mesma –o cal eses artistas rexeitaban– xa que José Caballero comentaba sobre este tipo de pintura que era: “a máis posible para uns artistas que tiveron que aprender a calar e que permaneceron moito tempo incomunicados”. Desta época destacan obras como “Sangue na barreira” (1960) ou “Muro branco” (1960).

En 1961 leva a cabo unha exposición na galería Lèntracte Lausana (Suíza) sobre pinturas de barreiras e burladeros nas prazas de touros e realiza ademais a escenografía de “Erma" de Federico García Lorca. Ao longo desta década, foi desprendéndose das referencias figurativas centrándose na importancia do círculo na súa obra e explorando á súa vez, técnicas mixtas. No ano 1966 unha viaxe a Grecia e Oriente Medio foi terminante para a súa produción artística: quedou fascinado pola caligrafía árabe e pola arquitectura de Santa Sofía de Istambul, concretamente polos círculos negros que se atopan baixo a súa cúpula. Debido a este gran interese polas formas xeométricas, realiza un estudo no ano 1968 primeiro sobre o rombo, máis tarde sobre a pirámide e finalmente o círculo, a cal considera a forma máis perfecta.

No ano 1970 reencóntrase con Pablo Neruda en Barcelona e con Rafael Alberti en Roma, sentíndose grazas a estes encontros, máis comprendido e acompañado; así, ao ano seguinte crea de maneira conxunta o libro “Oceana” co seu amigo Pablo Neruda. Tan só tres anos despois, tiveron lugar numerosas exposicións do pintor tanto no ámbito nacional coma internacional. Nese mesmo ano, falece Pablo Neruda e José homenaxéao realizando un cadro en forma de carta e unha exposición que é finalmente vetada. Desde entón, a súa obra orientouse cara á exploración do círculo, do signo e da cor e a procura dunha liberdade expresiva total, como reflicte “Neruda calcáreo” (1978) inspirada nas esculturas da Illa de Pascua.

Na década de 1980, Caballero seguiu traballando no gravado e na pintura, creando unha escritura plástica persoal inspirada no árabe. En 1984, recibiu o Premio Nacional de Artes Plásticas, e pouco despois foi condecorado coa Orde de Cirilo e Metodio polo goberno búlgaro. A súa cidade natal tamén lle outorgou a Medalla de Ouro e organizou unha gran exposición retrospectiva. En 1989 foi nomeado Doutor Honoris Causa pola Academia Nicolai Paulovich de Sofía, Fillo Predilecto de Andalucía e recibiu a Medalla de Ouro de Belas Artes.

En 1990 realizou a súa última exposición en vida na Galería Juan Gris de Madrid, acompañada dun catálogo cun texto de Miguel García-Pousada que tivo unha gran repercusión no panorama artístico do momento. A súa pintura, cada vez máis depurada, mostraba un dominio pleno do signo e dunha sensibilidade profundamente poética. Un ano despois, en 1991, o Museo de Arte Contemporánea de Sevilla inaugurou a exposición antolóxica “Do símbolo ao signo”, que reunía medio século de creación e sintetizaba a súa longa viaxe desde o surrealismo ata a abstracción máis esencial. Caballero, xa enfermo, non puido asistir á inauguración, pero seguiu de preto a preparación da exposición.

Pouco despois, o 26 de maio dese mesmo ano, José Caballero faleceu en Madrid. A cidade concedeulle de maneira póstuma a Medalla ao Mérito Artístico, en recoñecemento a unha vida dedicada por completo á pintura e á procura dunha linguaxe propia.

Na Colección de Afundación consérvase a súa obra “Sen Título” (1985), pertencente á súa etapa final, na que abrazara plenamente a abstracción e a caligrafía. Nela aparecen letras, símbolos e círculos reforzados por un trazo azul intenso, enérxico e vibrante, característico da súa madurez artística. Sobre o sentido último da súa práctica pictórica, o propio artista afirmaba “pintar é preguntarse a si mesmo. O feito de pintar é responderse a esa pregunta”. Con esta reflexión, sintetizaba a dimensión introspectiva e o carácter de procura que definiron a súa traxectoria ata o final.