JUAN BARJOLA

Juan Barjola naceu en 1919 en Torre Miguel de Sesmero (Badaxoz), no seo dunha familia humilde de labradores: a súa nai, Candelaria Barjola Sánchez, e o seu pai, Lorenzo Galea Álvarez. Desde moi novo mostrou unha inclinación natural cara ao debuxo, copiando do natural e de imaxinación animais, láminas escolares e estudos académicos que lle proporcionaba o pintor Julio Núñez, con quen tamén colaborou algunhas veces realizando decoracións. Os seus primeiros debuxos foron dous retratos da súa nai “Retrato da miña nai” e “A miña nai” ambos datados de 1936; nesta mesma época comezou a mostrar o seu compromiso social debuxando tamén a persoas ou grupos de xente que demandaban emprego na rúa, marcando así unha temática moi importante na súa pintura: o retrato social.

Nestes anos iniciais, Barjola abordou tamén a representación de nenos, paxaros e, de maneira recorrente, cans, un motivo que se prolongará ao longo da súa produción. O crítico Miguel Logroño sinalou respecto diso como “os pintou xunto ás tapias, nos escampados, na praia, no prostíbulo (...), conformando un universo expresivo incomparable, no matadoiro, e nun punto de incerta localización no que a imaxe can fúndese coa imaxe home”.

En 1943 trasladouse a Madrid, para iniciar a súa formación artística. Estudou na Escola de Arte e Oficios, onde se formou con José Nogués –especialmente pintando bodegóns– e na Escola de Belas Artes de San Fernando, onde  traballou a talla con Julio Vicens o que lle permitiu exercer como escultor nos Talleres de Arte de Granada. Tamén acudiu ao Círculo de Belas Artes e ao Museo de Reproducións Artísticas. Con todo, o contacto máis determinante foi co Museo do Prado, onde estudou a Velázquez, Goya, Brueghel e O Bosco, copiando ao óleo varias das súas obras as cales marcaron os seus primeiros traballos, aos que o propio artista denominou “debuxos miniados”, realizados a lapis de maneira detallada e empregando un acento surrealista.

En 1946 contraeu matrimonio con Honesta Fernández e establecéronse en Leganés (Madrid). A súa obra orientouse nesta época cara a escenas naturalistas, con certo rumbo expresionista, centradas en costumes populares e figuras marxinais onde empregaba unha paleta de brancos e negros, cores terra e pequenas pinceladas de vermellos vibrantes. En 1950 obtivo a Medalla de Debuxo na Exposición Nacional. Posteriormente, grazas á bolsa da Fundación March residiu en Bélxica, onde lle impactaron os lenzos de Ensor, e en París estudou a Matisse, Stäel e Braque.

A mediados da década de 1950 entrou en contacto co grupo de artistas “El Paso”, un colectivo que buscaba romper coa tradición do realismo e o academicismo, abrazando así un estilo máis abstracto e expresionista. Debido a isto, iniciou unha etapa moito máis persoal, como sinalou o propio artista “un ciclo máis mental, que é o cubismo sincronizado co expresionismo que nunca me abandonou”. En 1959 a súa pintura tendeu cara á abstracción, con composicións estruturadas en bodegóns e unha paleta temperada; esta fase, coñecida como “nova figuración”, se concibía en espazos estruturados baixo unha harmonía tonal e compositiva. El mesmo comentaba: “Cansado desta simbiose, comezo a época abstraccionista, da que saquei consecuencias que me fixeron ver con claridade o espazo. Esta etapa durou pouco, porque sempre me interesou o contido”.

A partir da década de 1960, a súa pincelada volveuse moito máis violenta, con empastes densos e unha paleta vibrante de granates, verdes e negros, cargando así a obra dunha gran expresividade. Esta procura de expresividade levoulle a concretar de novo as formas, aínda que dun modo surrealista, xa que as súas figuras comezaron a deformarse, en especial as mans e as cabezas, mentres se acentuaba a expresividade do espazo utilizando unha paleta máis iluminada. Aos poucos, sobre todo desde 1965, comezou a tomar máis relevancia o espazo, incorporando liñas firmes que delimitaban as formas abandonando así os empastes e explorando unha pintura máis plana. Xurdiron entón trazos de ironía, sarcasmo e dramatismo desde un punto de vista moi subxectivo, que se converterían en acenos de identidade da súa obra.

En 1968 a súa procura pola expresividade desembocou cara á estética do “realismo crítico” tamén coñecido como “realismo social”, aínda que dotado dunha subxectividade que o distanciaba da frialdade deste movemento. Pouco despois, en 1970, evolucionou cara a un expresionismo de corte onírico, con influencias do informalismo e a figuración de Bacon, Picasso ou de Kooning. Non se afasta de formalas pero as súas pinturas realizanse partindo de espazos soñados e imaxinados. O propio Barjola subliñaba: “Gústame ese misterio dos espazos que ás veces din máis que as mesmas figuras porque neses espazos condénase o misterio dos soños”. 

Nesta etapa a súa pintura incorporou con maior intensidade o erotismo e a violencia simbólica, recorrendo a cores líquidas e transparentes, verde e sienas sendo estes tons máis violentos que en etapas anteriores achegándoo, nalgúns aspectos, ao pop art. Deste xeito, a súa obra cada vez vólvese máis subxectiva, recreando o espazo a través do uso de espellos nas composicións dando lugar así como el dicía ao “cadro dentro dun cadro”.  A partir deste intre a cor convértese xa non nun acompañante, senón nun elemento dominante. Pinta entón o seu primeiro cadro de gran formato “Fusilamento” e ilustra “Tauromaquia” co texto de Rafael Alberti para edicións de Arte e Bibliografía (Casariego, Madrid).

Durante a década de 1980, a súa paleta suavizouse con tons grises e mesmo, xorden por primeira vez no seu traballo tons rosas e azuis pálidos. A liña perdeu esa violencia, fíxose máis branda e o seu trazo, máis extenso, o que lle aproximou de novo a un surrealismo abstracto. Con todo, cara a mediados da década recuperou a intensidade cromática e a forza expresiva chegando a estar a figura ao servizo da cor, o que lle valeu o Premio Nacional de Artes Plásticas, xunto ao pintor Guillermo Pérez Villalta.  

A partir da década de 1990, comezou a superar algunhas das súas temáticas anteriores aínda que seguisen presentes os retratos sociais, do mesmo xeito que os bodegóns, pero comezando a facelos centrados na tauromaquia, concretamente sobre a morte do touro, como “Cabeza de touro” (1990). Deste xeito, as súas composicións oscilaban entre a abstracción e a figuración, situando a súa obra nun cruzamento entre a tradición e a modernidade. En 2001 recibiu o Premio Tomás Francisco Prieto da Fundación Casa da Moeda, institución que en 2003 dedicoulle a exposición “Barjola en branco e negro”. 

Os seus últimos anos pasounos na tranquilidade do seu estudo nas Matas (Madrid), dedicado plenamente á pintura, ata o seu falecemento o 21 de decembro de 2004.

Na Colección Afundación consérvase unha obra representativa da súa última etapa “Sen Título” (1998), na que Barjola renunciou ao “preciosismo formal” para expresar unha visión directa e descarnada da realidade. A peza articúlase ao redor dunha paleta de negros e marróns, próximas ao aguafuerte, onde o humano maniféstase sen artificios, cunha forza expresiva profundamente características da súa traxectoria.