FRANCIS BACON

Francis Bacon naceu en Dublín en 1909, sendo o segundo de cinco irmáns de familia inglesa acomodada afincada en Irlanda. A maior parte da súa vida transcorreu entre continuas mudanzas entre Irlanda e Inglaterra, consecuencia da condición británica e protestante da súa familia. O seu pai, de orixe australiana e antiga oficial militar dedicado á cría e adestramento de cabalos, exerceu unha figura autoritaria que marcaría profundamente ao artista, xerándolle traumas que máis tarde se reflectirían na súa produción pictórica.  

Os desprazamentos familiares responderon a distintos motivos, entre eles o estalido da Primeira Guerra Mundial, que levou aos Bacon a establecerse en Londres, onde o seu pai traballou no Ministerio de Guerra. O propio artista lembrará máis tarde “tiven así conciencia do que se chama a posibilidade de perigo desde moi pequeno”. Posteriormente, regresou a Irlanda onde conviviu coa súa avoa e foi testemuña do conflito e a violencia do movemento Sinn Fein, lembrando que “había francotiradores esperando amouchados”. 

A súa adolescencia estivo marcada pola timidez, a enfermidade e a soidade: padecía unha asma crónica, o que lle impediu recibir unha educación convencional e condicionou o seu carácter reservado. En 1927, ao descubrir o seu pai a súa homosexualidade, expulsouno de casa con tan só dezaseis anos, trasladándose así a Berlín. Nesa mesma época, viviu unha experiencia cultural decisiva ao ver “O acoirazado Potemkin” de Sergei Eisenstein, como recoñecería o propio artista: “foi unha película que vin pouco antes de que empezase a pintar, e impresionoume profundamente (...) sobre todo a secuencia das escaleiras de Odesa, e ese plano concreto”.

Posteriormente, viviu dous anos en Francia, dos cales tres meses foron en Chantilly. Alí comezou a visitar o Musée Condé, onde espertou o seu interese pola pintura. Paralelamente traballou no deseño de interiores, especialmente en mobles e alfombras, o que adestrou a súa mirada plástica –xa sendo moi individual– e consolidou o seu sentido espacial. Durante as súas visitas ao museo, quedou profundamente impresionado por unha obra: “A matanza dos inocentes” de Poussin, obra que inspirou o seu soado interese polo berro humano: “creo que probablemente sexa Poussin o que mellor pintou o berro humano” afirmaba o artista.

Nestes anos, as súas obras iniciais mostraban unha clara influencia polo deseño francés contemporáneo, non era orixinal. Con todo, a partir de 1927 o seu estilo comezou a transformarse tras a súa visita á exposición de Picasso na Galería Rosenberg de París.  A partir de entón, a súa pintura adquiriu unha voz máis persoal, e en 1929 regresou a Londres decidido a dedicarse plenamente á pintura.

En 1933, o crítico Herbert Read incluíu a súa obra, “Crucifixión” no libro “Art Now”, que como sinala Marta Sánchez “é unha obra en branco e negro que revela claras influencias da arte de Pablo Picasso, pero tamén deixa ver por primeira vez a personalidade única do artista”. Con todo, a falta de recoñecemento levouno a destruír gran parte da súa produción temperá durante un período de crise creativa entre 1942 e 1943, etapa autodestructiva onde se dedicou a pintar encima dos seus propios cadros. Foi entón cando comezou a pintar “Tres estudos para figuras na base dunha Crucifixión”, obra que marcaría a súa revelación como artista ante o público e a crítica. 

Nestes anos, durante a Segunda Guerra Mundial, serviu como oficial na Air Raid Patrol. En 1945, foi rexeitado polo exército debido á súa asma e centrouse por completo na pintura. A súa parella e mecenas dese momento, Eric Hall, adquiriu “Os tres estudos para figuras na base dunha crucifixión" e promoveu a súa incorporación á Tate Gallery. Pouco despois, Bacon realizou “Pintura” (1946), un impresionante lenzo onde queda patente a súa ambición desmedida empregando para iso unha enorme forza simbólica que consolidou a súa reputación internacional. A obra foi adquirida pola marchante Erica Brausen quen a vendeu posteriormente ao MoMA de Nova York.

A finais dos anos corenta Bacon trasladouse a Montecarlo, onde gozou da vida nocturna e perfeccionou a súa técnica. En 1948 realiza “Cabeza I”, iniciando unha serie de obras caracterizadas por unha paleta reducida a tan só grises e negros e polo uso ao lado “equivocado do lenzo”, carente de imprimación. Este procedemento, que permitía unha textura máis absorbente e punzante, converteuse nunha constante do seu traballo. En 1949 regresou a Londres para organizar unha exposición en solitario na Hanover Gallery, onde presentou “Cabeza VI” (1949) e a súa soada reinterpretación do “Retrato do Papa Inocencio X” (1650) de Velázquez que o pintor só coñecera mediante reproducións pero que converteu nun tema que repetiría obsesivamente nas décadas seguintes.

Un dos pasos máis cruciais na súa evolución temática deuno a comezos de 1950, cando empezou a pintar retratos de persoas que coñecía. A través dunha instantánea de Franz Kafka, realizou un retrato do pintor Lucien Freud, quen lle devolvería o xesto retratándoo á súa vez. Ata entón Bacon, só fixera variacións sobre imaxes preexistentes, empregando para iso fotografías, pero el mesmo explicaba: “utilizo as fotografías só para que me lembren os seus trazos, para revisar o meu recordo delas, como se utiliza un dicionario en realidade”. Ademais, comezou a realizar autorretratos que continuaría facendo a medida que cumpría anos, e levou a cabo a pintura de “Estudo dunha cabeza” (1952), unha clara referencia ao “Acoirazado Potemkin”, proba da influencia duradeira deste filme na súa obra. 

Nesta época, tamén comezou a realizar espidos dunha maneira máis directa, tras visitar á súa nai e ás súas irmás a África, xa que naquela viaxe sentiuse fascinado pola vida salvaxe e pola intensidade visual das paisaxes do continente, experiencias que lle influíron profundamente na súa maneira de representar o corpo humano. Isto pódese ver en obras como “Dúas figuras” (1953), baseadas en “A figura humana en movemento” (1901) de Eadweard Muybridge, pero dándolles unha intención sexual, explorando á súa vez, a vulnerabilidade e a forza física do corpo desde unha mirada profundamente existencialista. Ao ano seguinte, expuxo a súa obra no Pavillón Británico da Bienal de Venecia, xunto a Ben Nicholson e Lucian Freud. Durante a súa estancia en Italia non quixo visitar o cadro que tanto fixera “O papa Inocencio X” de Velázquez porque tal e como dixo o propio artista: “creo que probablemente sentise tamén medo a ver a realidade do Velázquez despois de andar manipulándoo, medo a ver ese cadro marabilloso e pensar as bobadas que fixera con el”.

As relacións sentimentais do pintor tiveron un papel decisivo na súa obra. Nos anos cincuenta, mantivo unha tormentosa relación con Peter Lacy, antigo piloto da RAF, cuxa violencia e sadismo marcaron profundamente a súa pintura. Durante a súa estancia en Tánxer xunto a el visitou o Museo do Prado onde descubriu a Goya e un ano despois o seu estilo transformouse baixo a influencia de Van Gogh, volvéndose a súa pincelada máis grosa e empastada e as cores máis intensas e puras, como pode verse en “Estudo para o retrato de Van Gogh IV” (1957). Nesta época realizou varios retratos de Peter Lacy impregnados de tensión emocional como “Estudo do retrato de P.L nº1” (1957) ou “Estudo do retrato de P.L nº2” (1957). 

En 1961 estableceuse en South Kensington, un espazo caótico que se convertería no corazón da súa creación. Alí pintou o seu primeiro tríptico a gran escala “Tres estudos para unha crucifixión" (1962), presentado na súa retrospectiva na Tate Gallery. Durante a inauguración, recibiu a noticia da morte de Lacy en Tánxer feito que inspirou obras sombrías como  “Paisaxe preto de Malabata, Tánxer” (1963).

Nesta época comeza a realizar tamén obras como “Figura yacente con agulla hipodérmica” (1963) onde como comenta o propio artista: “coloco a xiringa porque quero cravar a carne á cama”, mostrando de novo ese interese pola violencia e a incomodidade no ser humano. Posteriormente, Bacon coñece a George Dyer, con quen mantivo unha intensa relación xa que era un home con tendencias depresivas; grazas ás fotografías realizadas polo seu amigo John Deakin, comeza a retratar de maneira convulsa ao seu amante en obras como “Retrato de George Dyer Talking” (1966).  

O suicidio de Dyer en 1971, dous días nates da inauguración da gran retrospectiva de Francis Bacon no Grand Palais de París, deixou unha pegada devastadora no artista. Desa dor naceron obras como “Tríptico en memoria de George Dyer” (1971) onde Bacon incorporou referencias literarias a “A terra baldía” de T.S. Eliot (1922). Para a seguinte obra en memoria de John Deakin, “Tríptico, agosto 1972” (1972) o artista auxiliouse das fotografías que foran tomadas por John Deakin, onde aplica a pintura de maneira enérxica e densa e onde as figuras emerxen entre espazos escuros que evocan a fraxilidade da existencia, situándose no abismo da mortalidade, unha preocupación recorrente xa nesta última etapa do autor.

Durante a década de 1970, Bacon pasou longas tempadas en París onde levou a cabo obras como “Tres estudos para un autorretrato” (1976), no que a violencia do trazo, está acompañado por unha paleta de azuis, rosas e marróns, que son sempre aplicadas no centro do rostro, onde se pode observar unha psique perturbada. Nesta época coñeceu a Michel Leiris, escritor, poeta e etnógrafo, que se converteu nun dos primeiros analistas da súa obra, co que establece unha próxima amizade baseada nas afinidades intelectuais de ambos e os ámbitos sobrenaturais da alma humana; Francis faralle unha obra “Retrato de Michel Leiris” (1976) chea de sutilezas. Posteriormente en 1978 presentou por primeira vez a súa obra en España, na Fundación Juan e na Fundación Joan Miró en Barcelona. Alí coñecerá á súa futura parella, coa que pasará os últimos anos da súa vida, José Capelo. 

Na década 1980 a súa obra foi obxecto de importantes exposicións retrospectivas en Tokio, Kyoto e Nagoya (1983) e en Washington D.C (1989). Nestes anos destacou a súa obra “Tríptico” (1987) inspirado novamente en T.S Eliot, onde destaca a presenza constante da morte como fonte de inspiración predilecta, onde repite nos seus poemas a idea de “nacemento, copulación e morte, son o que hai cando se descende ao esencial”.

Nos últimos anos da súa vida, Bacon, a pesar da deterioración da súa saúde, mantivo unha intensa actividade creativa ata o final. En 1990, visitou a retrospectiva de Velázquez no Museo do Prado e en 1992, decidiu regresar a Madrid onde faleceu o 28 de abril por mor dun ataque ao corazón.

Na Colección Afundación consérvase a obra “Taken from and hold press cutting of Woodrow Wilson in Paris for the pace conference 1919” (1987), un aguafuerte no que Bacon representa a figura de Woodrow Wilson, presidente dos Estados Unidos durante a Primeira Guerra Mundial, e sosteno entre o baleiro previo a el –mostrado a través dun gran rectángulo ás súas costas– e no que está a piques de caer, xa que o seu pé atópase posicionado ao fío da beirarrúa. A escena, suspendida entre equilibrio e abismo, condensa os temas esenciais do artista: a fraxilidade da existencia, a soidade e a angustia humana.